Tükürük Bezi Tümör Çeşitleri: Kapsamlı Bir Rehber

Tükürük bezleri, sindirime yardımcı olan tükürüğü üreten önemli organlardır. Baş ve boyun bölgesinde yer alan bu bezlerde çeşitli nedenlerle tümörler gelişebilir. Tükürük bezi tümörleri iyi huylu (benign) veya kötü huylu (malign) olabilirler. Bu yazıda, tükürük bezi tümörlerinin çeşitlerini, özelliklerini ve klinik önemini detaylı bir şekilde inceleyeceğiz.

Tükürük Bezleri Anatomisi ve Fizyolojisi

Tükürük bezleri, ağız boşluğuna ve üst sindirim sistemine tükürük salgılayan ekzokrin bezlerdir. İki ana gruba ayrılırlar:

• Majör Tükürük Bezleri: Parotis, submandibular ve sublingual bezler
• Minör Tükürük Bezleri: Ağız boşluğu, farinks ve larenks mukozasında yaygın olarak bulunan çok sayıda küçük bez

Parotis Bezi: En büyük tükürük bezidir ve kulak önünde, çene açısının arkasında yer alır. Fasiyal sinir (yüz siniri), parotis bezinin içinden geçer ve yüz kaslarının hareketini kontrol eder. Parotis tümörlerinin çoğu iyi huyludur.

Submandibular Bezi: Alt çenenin altında yer alır. Tükürüğü ağız tabanına salgılar. Submandibular bez tümörleri, parotis tümörlerine göre daha sık malign olma eğilimindedir.

Sublingual Bezi: Dilin altında, ağız tabanında yer alır. En küçük majör tükürük bezidir. Sublingual bez tümörleri nadirdir.

Minör Tükürük Bezleri: Ağız boşluğu, dudaklar, yanaklar, damak, dil ve farinks gibi birçok bölgede bulunurlar. Minör tükürük bezi tümörleri, majör bezlere göre daha sık malign olma eğilimindedir.

Tükürük Bezi Tümörlerinin Sınıflandırılması

Tükürük bezi tümörleri, histolojik özelliklerine göre sınıflandırılır. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından belirlenen sınıflandırma, tümörlerin tanı ve tedavisinde rehberlik eder. Tükürük bezi tümörleri genel olarak şu şekilde sınıflandırılabilir:

İyi Huylu (Benign) Tükürük Bezi Tümörleri

İyi huylu tümörler, yavaş büyürler, çevre dokulara yayılmazlar ve genellikle cerrahi olarak çıkarıldıklarında tekrarlamazlar. En sık görülen iyi huylu tükürük bezi tümörleri şunlardır:

• Pleomorfik Adenom: En sık görülen tükürük bezi tümörüdür. Genellikle parotis bezinde görülür. Yavaş büyüyen, ağrısız bir kitle olarak kendini gösterir. Mikroskop altında, epitelial ve mezenkimal hücrelerin karışımını içerir.
• Warthin Tümörü (Papiller Kistadenom Lenfomatozum): Genellikle parotis bezinde görülen ikinci en sık iyi huylu tümördür. Sigara içenlerde daha sık görülür. Kistik yapıda ve lenfoid doku içerir.
• Bazal Hücreli Adenom: Daha az görülen bir iyi huylu tümördür. Parotis bezinde veya minör tükürük bezlerinde görülebilir. Hücrelerin bazaloid görünümü tipiktir.
• Kanaliküler Adenom: Genellikle minör tükürük bezlerinde, özellikle dudaklarda görülen küçük, iyi sınırlı bir tümördür. Kanal benzeri yapılar içerir.
• Onkositom: Nadir görülen bir tümördür. Onkosit adı verilen özel hücrelerden oluşur. Genellikle parotis bezinde görülür.
• Miyoepiteliyom: Miyoepiteliyal hücrelerden oluşan bir tümördür. İyi huylu veya kötü huylu olabilir.
• Dukt Papillomu: Tükürük bezi kanallarından kaynaklanan iyi huylu bir tümördür.

Kötü Huylu (Malign) Tükürük Bezi Tümörleri

Kötü huylu tümörler, hızlı büyürler, çevre dokulara yayılabilirler (invazyon) ve uzak organlara sıçrayabilirler (metastaz). Tedavisi daha zordur ve prognozu iyi huylu tümörlere göre daha kötüdür. En sık görülen kötü huylu tükürük bezi tümörleri şunlardır:

• Mukoepidermoid Karsinom: En sık görülen kötü huylu tükürük bezi tümörüdür. Hem epidermoid hem de müsin üreten hücreleri içerir. Derecesine (düşük, orta, yüksek) göre farklı davranışlar sergiler. Düşük dereceli tümörler daha iyi prognoza sahipken, yüksek dereceli tümörler daha agresiftir.
• Adenoid Kistik Karsinom: Yavaş büyüyen ancak sinirleri tutma (perinorinöral invazyon) eğilimi olan bir tümördür. Uzun yıllar sonra bile nüks edebilir. Tübüler, kribriform ve solid olmak üzere farklı histolojik alt tipleri vardır.
• Acinik Hücreli Karsinom: Genellikle parotis bezinde görülen, düşük dereceli bir tümördür. Asiner hücrelere benzeyen hücrelerden oluşur.
• Epitelyal-Miyoepitelyal Karsinom: Hem epitelial hem de miyoepiteliyal hücreleri içeren bir tümördür. Düşük veya orta dereceli olabilir.
• Polimorfik Düşük Dereceli Adenokarsinom (PLGA): Genellikle minör tükürük bezlerinde, özellikle damakta görülen düşük dereceli bir tümördür. İyi sınırlı ve yavaş büyüyen bir tümördür.
• Adenokarsinom, NOS (Belirtilmemiş): Diğer tanımlanmış adenokarsinom türlerine uymayan tümörlerdir. Çeşitli histolojik görünümlere sahip olabilirler.
• Skuamöz Hücreli Karsinom: Ağız boşluğu ve ciltte de görülebilen bir tümördür. Tükürük bezlerinde daha az görülür.
• Küçük Hücreli Karsinom: Nadir görülen, agresif bir tümördür. Genellikle akciğerde görülür, ancak tükürük bezlerinde de ortaya çıkabilir.
• Malign Mikst Tümörler: Daha önce var olan bir pleomorfik adenomdan kaynaklanan tümörlerdir. Karsinom ex pleomorfik adenom ve karsinosarkom gibi alt tipleri vardır.
• Metastatik Tümörler: Başka organlardan tükürük bezlerine yayılan tümörlerdir. En sık görülen metastatik tümörler, cilt kanseri (melanom ve skuamöz hücreli karsinom) ve akciğer kanseridir.

Tükürük Bezi Tümörlerinin Klinik Belirtileri ve Tanısı

Tükürük bezi tümörlerinin belirtileri, tümörün büyüklüğüne, yerine ve türüne bağlı olarak değişebilir. En sık görülen belirtiler şunlardır:

• Ağrısız Şişlik: Tükürük bezi bölgesinde yavaş büyüyen, ağrısız bir kitle en sık görülen belirtidir.
• Ağrı: Tümör büyüdükçe veya sinirlere baskı yaptıkça ağrı oluşabilir.
• Yüz Felci: Parotis bezindeki tümörler fasiyal sinire baskı yaparak yüz felcine neden olabilir. Bu durum, malign tümörlerde daha sık görülür.
• Yutma Güçlüğü: Tümör yemek borusuna baskı yaparsa yutma güçlüğü (disfaji) oluşabilir.
• Ses Kısıklığı: Tümör sinirlere baskı yaparsa ses kısıklığı görülebilir.
• Ciltte Ülserasyon: Tümör cilde yayılırsa ciltte ülserasyon oluşabilir.
• Boyunda Lenf Bezi Büyümesi: Tümör lenf bezlerine yayılırsa boyunda şişlikler (lenfadenopati) görülebilir.

Tanı Yöntemleri

Tükürük bezi tümörlerinin tanısı için aşağıdaki yöntemler kullanılır:

• Fizik Muayene: Doktor, tükürük bezi bölgesini elle muayene ederek şişlikleri, ağrıyı ve diğer anormallikleri değerlendirir.
• Görüntüleme Yöntemleri:
  • Bilgisayarlı Tomografi (BT): Tümörün boyutunu, yerini ve çevre dokularla ilişkisini değerlendirmek için kullanılır. Kontrastlı BT, tümörün daha iyi görüntülenmesini sağlar.
  • Manyetik Rezonans Görüntüleme (MRG): Yumuşak dokuları daha iyi görüntülemek için kullanılır. Fasiyal sinir tutulumunu değerlendirmede özellikle yararlıdır.
  • Ultrasonografi: Yüzeyel tümörleri değerlendirmek ve iğne biyopsisi için rehberlik etmek için kullanılır.
  • Siyalografi: Tükürük bezi kanallarının görüntülenmesini sağlayan bir yöntemdir. Ancak günümüzde BT ve MRG kadar sık kullanılmamaktadır.
  • Pozitron Emisyon Tomografisi (PET/BT): Tümörün metabolik aktivitesini değerlendirmek ve uzak metastazları saptamak için kullanılır.
• İğne Biyopsisi: Tümörden hücre veya doku örneği alınarak mikroskop altında incelenir. İki tür iğne biyopsisi vardır:
  • İnce İğne Aspirasyon Biyopsisi (İİAB): İnce bir iğne ile tümörden hücreler alınır. Tanı koymada ve tedavi planlamasında önemli bir rol oynar.
  • Kor Biyopsisi: Daha kalın bir iğne ile daha büyük bir doku örneği alınır. Tanısal doğruluk oranı daha yüksektir.
• Açık Biyopsi: Nadiren kullanılan bir yöntemdir. İğne biyopsisi ile tanı konulamazsa veya tümörün tamamı çıkarılacaksa uygulanır.

Tükürük Bezi Tümörlerinin Tedavisi

Tükürük bezi tümörlerinin tedavisi, tümörün türüne, evresine, yerine ve hastanın genel sağlık durumuna bağlı olarak değişir. En sık kullanılan tedavi yöntemleri şunlardır:

• Cerrahi: Tükürük bezi tümörlerinin tedavisinde en önemli yöntemdir. İyi huylu tümörlerde, tümörün tamamen çıkarılması genellikle yeterlidir. Kötü huylu tümörlerde ise, tümörün geniş bir şekilde çıkarılması (geniş eksizyon) ve boyun lenf bezlerinin temizlenmesi (boyun diseksiyonu) gerekebilir.
  • Parotidektomi: Parotis bezinin cerrahi olarak çıkarılmasıdır. Yüz sinirinin korunması önemlidir. Total parotidektomi, tüm parotis bezinin çıkarılmasıdır. Yüzeyel parotidektomi ise, sadece tümörün bulunduğu lobun çıkarılmasıdır.
  • Submandibulektomi: Submandibular bezinin cerrahi olarak çıkarılmasıdır.
  • Sublingual Bez Eksizyonu: Sublingual bezinin cerrahi olarak çıkarılmasıdır.
  • Minör Tükürük Bezi Eksizyonu: Minör tükürük bezlerindeki tümörlerin cerrahi olarak çıkarılmasıdır.
  • Boyun Diseksiyonu: Kötü huylu tümörlerde, tümörün lenf bezlerine yayılma riskini azaltmak için boyun lenf bezlerinin cerrahi olarak çıkarılmasıdır.
• Radyoterapi (Işın Tedavisi): Kötü huylu tümörlerde, cerrahi sonrası nüks riskini azaltmak veya cerrahiye uygun olmayan tümörleri tedavi etmek için kullanılır. Ayrıca, ileri evre tümörlerde semptomları hafifletmek (palyatif tedavi) amacıyla da kullanılabilir.
  • Eksternal Radyoterapi: Radyasyonun vücut dışından uygulanmasıdır.
  • Brakiterapi: Radyoaktif kaynakların tümörün içine veya yakınına yerleştirilmesidir.
• Kemoterapi (İlaç Tedavisi): Kötü huylu tümörlerde, özellikle uzak metastazı olan veya cerrahi ve radyoterapiye yanıt vermeyen tümörlerde kullanılır. Kemoterapi, tümör hücrelerini öldürmek veya büyümelerini yavaşlatmak için kullanılır.
• Hedefe Yönelik Tedaviler: Son yıllarda geliştirilen hedefe yönelik tedaviler, tümör hücrelerinin büyümesini ve yayılmasını sağlayan belirli molekülleri hedef alır. Bazı tükürük bezi tümörlerinde (örneğin, HER2 pozitif adenokarsinomlarda) bu tür tedaviler kullanılabilir.
• İmmünoterapi: Bağışıklık sistemini güçlendirerek tümör hücrelerini yok etmeyi amaçlayan bir tedavi yöntemidir. Bazı tükürük bezi tümörlerinde (örneğin, PD-L1 pozitif tümörlerde) immünoterapi kullanılabilir.

Tükürük Bezi Tümörlerinde Prognoz

Tükürük bezi tümörlerinin prognozu, tümörün türüne, evresine, tedaviye yanıtına ve hastanın genel sağlık durumuna bağlı olarak değişir. İyi huylu tümörlerin prognozu genellikle çok iyidir. Cerrahi olarak çıkarıldıklarında tekrarlama olasılığı düşüktür. Kötü huylu tümörlerin prognozu ise daha değişkendir. Düşük dereceli tümörlerin prognozu, yüksek dereceli tümörlere göre daha iyidir. Erken evrede teşhis edilen ve uygun şekilde tedavi edilen tümörlerin prognozu da daha iyidir.

Prognozu etkileyen diğer faktörler şunlardır:

• Tümörün Yeri: Minör tükürük bezi tümörleri, majör bezlere göre daha sık malign olma eğilimindedir ve prognozları genellikle daha kötüdür.
• Tümörün Boyutu: Büyük tümörlerin prognozu, küçük tümörlere göre daha kötüdür.
• Lenf Bezi Metastazı: Lenf bezlerine yayılmış tümörlerin prognozu, yayılmamış tümörlere göre daha kötüdür.
• Uzak Metastaz: Uzak organlara yayılmış tümörlerin prognozu, diğerlerine göre en kötüsüdür.
• Cerrahi Sınırların Durumu: Tümörün cerrahi olarak çıkarılmasından sonra, mikroskop altında incelenen cerrahi sınırlarda tümör hücreleri bulunmamalıdır (negatif sınırlar). Pozitif sınırlarda tümör hücreleri bulunması, nüks riskini artırır.

Özel Tükürük Bezi Tümör Tipleri ve Detaylı Açıklamaları

Yukarıda genel bir sınıflandırma ve bilgiler sunulmuş olsa da, bazı tükürük bezi tümör tipleri daha detaylı bir açıklamayı hak etmektedir. Bu bölümde, sık görülen ve klinik olarak önemli bazı tümör tiplerini daha yakından inceleyeceğiz:

Pleomorfik Adenom

Tanım: Pleomorfik adenom, tükürük bezlerinin en sık görülen tümörüdür ve genellikle parotis bezinde ortaya çıkar. "Pleomorfik" terimi, tümörün çeşitli histolojik özellikler göstermesinden kaynaklanır. Hem epitelial hem de mezenkimal hücreleri içerir.

Klinik Özellikler:

• Yavaş büyüyen, ağrısız, iyi sınırlı bir kitle olarak kendini gösterir.
• Genellikle parotis bezinde, kulak önünde veya çene açısının arkasında palpe edilebilir.
• Uzun süredir var olan tümörler büyük boyutlara ulaşabilir.
• Nadiren ağrı veya yüz felci gibi belirtilere neden olabilir.

Tanı:

• Fizik muayene ve görüntüleme yöntemleri (BT, MRG, ultrason) tanıda yardımcı olur.
• İnce iğne aspirasyon biyopsisi (İİAB) tanıyı doğrulamak için kullanılır.

Tedavi:

• Cerrahi eksizyon (parotidektomi) temel tedavi yöntemidir.
• Yüz sinirinin korunması önemlidir.
• Nüks riski düşüktür, ancak uzun yıllar sonra bile tekrarlayabilir.

Prognoz:

• Genellikle çok iyidir.
• Cerrahi olarak tamamen çıkarıldığında nüks olasılığı düşüktür.
• Uzun süredir var olan ve tedavi edilmeyen pleomorfik adenomlar nadiren kötü huylu tümörlere dönüşebilir (karsinom ex pleomorfik adenom).

Warthin Tümörü

Tanım: Warthin tümörü (papiller kistadenom lenfomatozum), genellikle parotis bezinde görülen ikinci en sık iyi huylu tükürük bezi tümörüdür. Sigara içenlerde daha sık görülür.

Klinik Özellikler:

• Genellikle parotis bezinin kuyruk kısmında, kulak altında veya çene açısının arkasında palpe edilebilir.
• Çoğunlukla ağrısızdır, ancak bazı hastalarda hassasiyet olabilir.
• Bilateral (iki taraflı) veya multifokal (çok sayıda) olabilir.
• Sigara içen erkeklerde daha sık görülür.

Tanı:

• Fizik muayene ve görüntüleme yöntemleri (BT, MRG, ultrason) tanıda yardımcı olur.
• İnce iğne aspirasyon biyopsisi (İİAB) tanıyı doğrulamak için kullanılır.

Tedavi:

• Cerrahi eksizyon (parotidektomi) temel tedavi yöntemidir.
• Yüz sinirinin korunması önemlidir.
• Nüks riski düşüktür, ancak bilateral veya multifokal tümörlerde tekrarlama olasılığı daha yüksektir.

Prognoz:

• Genellikle çok iyidir.
• Cerrahi olarak tamamen çıkarıldığında nüks olasılığı düşüktür.

Mukoepidermoid Karsinom

Tanım: Mukoepidermoid karsinom, tükürük bezlerinin en sık görülen kötü huylu tümörüdür. Hem epidermoid hem de müsin üreten hücreleri içerir. Derecesine (düşük, orta, yüksek) göre farklı davranışlar sergiler.

Klinik Özellikler:

• Herhangi bir tükürük bezinde görülebilir, ancak en sık parotis bezinde ortaya çıkar.
• Ağrısız veya ağrılı olabilir.
• Hızlı büyüyen veya yavaş büyüyen bir kitle olarak kendini gösterebilir.
• Yüz felci, ağrı, yutma güçlüğü veya ses kısıklığı gibi belirtilere neden olabilir.

Tanı:

• Fizik muayene ve görüntüleme yöntemleri (BT, MRG, ultrason, PET/BT) tanıda yardımcı olur.
• İnce iğne aspirasyon biyopsisi (İİAB) veya kor biyopsisi tanıyı doğrulamak ve tümörün derecesini belirlemek için kullanılır.

Tedavi:

• Cerrahi eksizyon (parotidektomi, submandibulektomi, minör tükürük bezi eksizyonu) temel tedavi yöntemidir.
• Boyun diseksiyonu (lenf bezlerinin çıkarılması) lenf bezi metastazı varsa veya yüksek dereceli tümörlerde gereklidir.
• Radyoterapi (ışın tedavisi) cerrahi sonrası nüks riskini azaltmak veya cerrahiye uygun olmayan tümörleri tedavi etmek için kullanılır.
• Kemoterapi (ilaç tedavisi) uzak metastazı olan veya cerrahi ve radyoterapiye yanıt vermeyen tümörlerde kullanılabilir.

Prognoz:

• Tümörün derecesine, evresine ve tedaviye yanıtına bağlı olarak değişir.
• Düşük dereceli tümörlerin prognozu genellikle daha iyidir.
• Yüksek dereceli tümörlerin prognozu daha kötüdür.
• Erken evrede teşhis edilen ve uygun şekilde tedavi edilen tümörlerin prognozu daha iyidir.

Adenoid Kistik Karsinom

Tanım: Adenoid kistik karsinom, tükürük bezlerinin kötü huylu tümörlerinden biridir. Yavaş büyüyen ancak sinirleri tutma (perinorinöral invazyon) eğilimi olan bir tümördür. Uzun yıllar sonra bile nüks edebilir.

Klinik Özellikler:

• Herhangi bir tükürük bezinde görülebilir, ancak en sık minör tükürük bezlerinde (özellikle damakta) ve submandibular bezde ortaya çıkar.
• Ağrısız veya ağrılı olabilir.
• Yavaş büyüyen bir kitle olarak kendini gösterebilir.
• Sinir tutulumu nedeniyle ağrı, uyuşukluk, karıncalanma veya yüz felci gibi belirtilere neden olabilir.

Tanı:

• Fizik muayene ve görüntüleme yöntemleri (BT, MRG, PET/BT) tanıda yardımcı olur.
• Kor biyopsisi tanıyı doğrulamak ve tümörün histolojik tipini belirlemek için kullanılır.

Tedavi:

• Cerrahi eksizyon (geniş eksizyon) temel tedavi yöntemidir.
• Sinir tutulumu varsa, sinirin çıkarılması (sinir rezeksiyonu) gerekebilir.
• Radyoterapi (ışın tedavisi) cerrahi sonrası nüks riskini azaltmak veya cerrahiye uygun olmayan tümörleri tedavi etmek için kullanılır.
• Kemoterapi (ilaç tedavisi) uzak metastazı olan veya cerrahi ve radyoterapiye yanıt vermeyen tümörlerde kullanılabilir.

Prognoz:

• Tümörün yerine, boyutuna, sinir tutulumuna ve tedaviye yanıtına bağlı olarak değişir.
• Yavaş büyümesine rağmen, uzun yıllar sonra bile nüks edebilir.
• Uzak metastaz riski yüksektir (özellikle akciğerlere).
• Prognoz genellikle diğer tükürük bezi kanserlerine göre daha kötüdür.

Sonuç

Tükürük bezi tümörleri, iyi huylu veya kötü huylu olabilirler ve çeşitli tipleri bulunmaktadır. Tanı ve tedavi, tümörün türüne, evresine ve hastanın genel durumuna göre belirlenir. Erken teşhis ve uygun tedavi, prognozu iyileştirmede önemlidir. Bu nedenle, tükürük bezi bölgesinde şişlik veya diğer belirtiler fark edildiğinde, bir doktora başvurmak önemlidir.